والّا مفاد اين شعر حق است : هر چيز كه ه - ست آنچنان مى بايد * وان چيز كه آنچنان نمى بايد نيست بر حسب كتاب و سنّت ، خدا خالق است و مفهوم آن با مفهوم اينكه خدا علّت است و علّت اولى ، مساوى و واحد نيست . پيگيرى اين مباحث گاه منجر به قول به قدم عالم مىشود كه بعضى فرموده اند : « به اجماع مسلمين موجب كفر است . » عالم متبحر ملا محمد اسماعيل خاجوئى رحمه الله در رساله اى كه در تفسير آيه‌ى كريمه‌ى ( وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الماءِ ) « 1 » نگاشته است به يكى از اساتيد بزرگ حكمت كه فرموده در بسيارى از موارد در كتاب و حديث اسم ماء بر علم و عقل قدسى كه حامل علم است و اسم ارض بر نفس مجرد كه قابل علوم و معارف است واقع شده ، اعتراض مىكند كه اين معنا و تفسير حمل لفظ بر خلافِ ظاهر و بدون شاهد از كتاب و سنّت و دليل عقل است و حملى است كه نه از مفسّرين و نه از محدثين احدى قائل به آن نشده است ، و اين تأويلات را از قبيل تعبير از آسمان به ريسمان مى شمارد و دامنه‌ى اعتراض را بسط داده و در اين ضمن مى فرمايد : « هر كس قائل به وجود عقل مجرد ذاتاً و فعلًا باشد قائل به قدم آن شده كه مستلزم قول به قدم عالم است و قائل به قدم سوى الله تعالى ، اگر چه از اماميه باشد به اجماع مسلمين كافر است . » چنان كه آيت الله علامه در جواب به سؤال از حال كسى كه با اعتقاد به

--> ( 1 ) . سوره‌ى هود ، آيه‌ى 7 .